KHÁM PHÁ 4 YẾU TỐ LÀM NÊN SỨC HÚT CỦA NGHỆ THUẬT RỐI NƯỚC QUA HÌNH TƯỢNG CHÚ TỄU

10/07/26
Sale MaiHaBooks

Nếu có một nhân vật vừa bước ra đã khiến cả thủy đình bừng sáng, khiến người già bật cười và trẻ nhỏ reo vui, đó chỉ có thể là Chú Tễu. Không chỉ là một con rối vô tri, Tễu chính là “chìa khóa” mở ra thế giới tinh thần vừa lém lỉnh, vừa bao dung của người Việt xưa. Trong loại hình nghệ thuật sân khấu cổ truyền độc đáo này, Chú Tễu là hiện thân sinh động nhất cho sự giao thoa hoàn mỹ giữa tư duy tạo hình và linh hồn diễn xướng dân gian.

Trong cuốn sách “Nghệ thuật tạo hình và nghệ thuật diễn xướng trong văn hóa dân gian người Việt thời trung đại”, GS.TS. Kiều Thu Hoạch đã dẫn dắt chúng ta đi sâu vào dòng chảy văn hóa đặc sắc của bộ môn múa rối nước. Tại đây, mỗi quân rối xuất hiện không chỉ để làm trò, mà là để kể câu chuyện về một nền văn minh lúa nước trường tồn qua nghìn năm lịch sử.

Nghệ thuật tạo hình quân rối: Vóc dáng của sự tự do và lạc quan

Dưới góc nhìn nghiên cứu sâu sắc, Chú Tễu là một kiệt tác của tư duy thẩm mỹ dân gian. Chú thường được tạc với thân hình tròn trĩnh, nước da trắng hồng, đôi mắt híp cười hoan hỷ và chiếc bụng phệ phơi trần. Chỉ bằng chất liệu gỗ sung nhẹ – loại gỗ có độ dẻo dai thích hợp cho môi trường sông nước – và những lớp sơn ta bền bỉ, người nghệ nhân xưa đã tạo nên một hình tượng căng tràn sức sống mộc mạc.

Tạo hình của Tễu phản chiếu sự lạc quan cốt tủy của người lao động trước mọi giông bão cuộc đời. Giữa một xã hội trung đại nhiều tôn ti, Tễu hiện ra đầy tự do với chiếc váy vải và mái tóc ba chỏm, không chịu sự ràng buộc nào. Sự khéo léo của nghệ thuật tạo hình Việt Nam nằm ở chỗ: biến các khối gỗ tĩnh lặng trở thành những chuyển động đầy biểu cảm , để lại dấu ấn thị giác sâu đậm ngay từ cái nhìn đầu tiên trên mặt nước.

Nghệ thuật diễn xướng thủy đình: Thổi hồn vào gỗ phách

Nếu tạo hình mang lại cho Tễu cái xác, thì nghệ thuật diễn xướng – thông qua tiếng trống, làn điệu dân ca và kỹ xảo điều khiển – đã thổi vào Tễu một linh hồn bất tử. Múa rối nước không thể tồn tại nếu thiếu đi thủy đình, nơi mặt nước ao hồ vừa là sàn diễn, vừa là chiếc gương ảo hóa che giấu những bí mật nghề nghiệp của nghệ nhân.

Theo các tư liệu lịch sử, đằng sau tấm mành tre của buồng trò là cả một hệ thống cơ vi phức tạp. Các nghệ nhân phải đứng ngâm mình trong nước để điều khiển quân rối qua “máy sào” hoặc “máy dây”. Sự nhịp nhàng giữa đôi tay người điều khiển và nhịp trống rộn rã đã biến những con rối gỗ thành những “diễn viên” thực thụ: biết bơi lội, biết quẫy đuôi, biết leo cây và đối đáp đầy duyên dáng. Lúc này, làn nước không còn là rào cản vật lý mà trở thành chất xúc tác diệu kỳ, làm mờ đi ranh giới giữa thực và ảo.

Chú Tễu – Tiếng cười bao dung từ trầm tích văn hóa dân gian

Trong không gian múa rối nước truyền thống, Chú Tễu nắm giữ một vai trò vô cùng đặc biệt. Chú là nhân vật duy nhất đứng ngoài cốt truyện để dẫn chuyện, làm cầu nối đưa khán giả từ thế giới thực tại bước vào không gian thủy đình huyền ảo. Khi tiếng pháo đùng nổ vang, cờ xí vọt tung lên từ lòng nước, Tễu xuất hiện với cái lắc lư mình đầy ngộ nghĩnh, vung vẩy đôi tay và cất tiếng nói thanh tao:

“Ta về ta tắm ao ta
Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn…”

Tễu thay mặt người dân lao động để giễu nhại những thói hư tật xấu, châm biếm từ gã nhà giàu tham lam đến những tệ nạn xã hội bằng sự sắc sảo nhưng không hề cay nghiệt. Tiếng cười của Tễu là tiếng cười phản kháng nhưng kết thúc luôn đầy bao dung và thấm đẫm tình làng nghĩa xóm. Sự tinh nghịch, táo bạo của nhân vật này như một liều thuốc tinh thần, giúp người nông dân xưa xua tan đi những nhọc nhằn, gian khó của cuộc sống mưu sinh.

Múa rối nước – Nơi người Việt soi bóng mình vào nước

Múa rối nước không đơn thuần là một trò diễn giải trí thuần túy; đó là không gian linh thiêng gắn liền với tín ngưỡng nông nghiệp và lễ hội xóm làng. Khởi nguồn từ ước vọng cầu mưa thuận gió hòa, cầu nước cho sản xuất lúa nước , bộ môn nghệ thuật độc đáo này phản ánh sâu sắc môi trường sinh thái nhân văn của vùng châu thổ Bắc Bộ.

Từ những tích trò bình dị như đi cày, đánh cáo bắt vịt, đua thuyền cho đến những hoạt cảnh hào hùng như Lê Lợi trả gươm báu, rối nước chính là tấm gương phản chiếu tâm hồn Việt. Đúng như nhà nghiên cứu âm nhạc Trần Văn Khê từng nhận định, dù trò rối tồn tại ở nhiều quốc gia, nhưng hình thức diễn xướng trên mặt nước độc nhất vô nhị này nay chỉ còn sống động và trường tồn tại Việt Nam, xứng đáng là biểu tượng văn hóa của dân tộc.

Trải qua thăng trầm thời gian, cái bắt tay giữa nghệ thuật tạo hình mộc mạc và linh hồn diễn xướng đỉnh cao vẫn luôn là niềm tự hào di sản. Nhìn vào nụ cười rạng rỡ của Chú Tễu trên mặt nước thủy đình, chúng ta tìm thấy ở đó không chỉ là niềm vui giải trí, mà còn là sự an yên, lòng lạc quan và bản sắc văn hóa bất biến của người Việt.

Tham khảo ấn phẩm tại đây: Nghệ thuật tạo hình và nghệ thuật diễn xướng trong văn hóa dân gian người Việt thời trung đại